Ajax nedir? Hayatımızı nasıl kolaylaştırır?

Bilgisayarla olan 7 senelik bağımdan sonra üniversite 2. sınıfta artık bilgisayarı sadece oyun, Microsoft Office, internetten daha öteye kullanmam gerektiğini fark ettim. Üniversitedeki en yakın arkadaşım o dönemde html kodu yazıyordu ve aynı dönemde İTÜ'de C dersi aldık.
C programlama dili, oldukça kullanışlı ve sağlam bir dil olarak görülüyor. C dersini Linux üzerinde almıştık ve benim için C dersleri fazlasıyla sıkıcı geçiyordu. Simsiyah bir ekranda "joe" yazıp yanına yazdığım anlamsız komutlarla yeni pencereler açıyor, #include ile başlayan kodlarla ekranı scanf'lerle if'lerle while döngüleriyle dolduruyordum. Ancak ne yaptığımı ben de bilmiyordum, sadece yapılanları taklit ediyordum.
O yaz Hakkı Öcal'ın Javascript e-kitabını buldum internetten ve öğrenmeye başladım. Önce HTML öğrendim, sonra HEAD tag inin içine script tagi yazmayı, scriptin altında Javascript yazmayı öğrendim. Sonrasında bu merak PHP ile devam etti, ASP.NET ile sonlandı.
Bu kısa kod tarihimden bahsetmemin temelinde aslında AJAX'ı nasıl anladığım yatıyor. Kodlamaya başladığım ilk aylarda öğrendiğim Javascript, AJAX'ın temelini oluşturuyor. AJAX bir browser tabanlı kod sistemi, bu da yazılan kodların server (sunucuda) değil sizin kendi bilgisayarınızda işlenip çıktıyı alması anlamına geliyor. Yani işlemler uzun uzun server a gidip gelerek değil, yine sizin bilgisayarınız üzerinden yapılıyor. Böylelikle sayfa yenilenmeden herhangi birşeyi oylayabiliyor, yorum gönderebiliyor, hatta mail larınızı okuyabiliyorsunuz.
Bu teknoloji, Web 2.0'ın yaygınlaşmasıyla vazgeçilmez hale geldi. Kullanıcı odaklı siteler, kullanıcılarını bekletmek, işlemlerini uzatmak istemiyor ve maksimum kullanım rahatlığı sunmak istiyorlar. Böylelikle, oylamak için, yorum yazmak için beklemek istemeyen kullanıcılar, sitedeki bu rahat kullanım sayesinde yüksek katılım gösteriyorlar.
Youtube'u örnek alalım (her ne kadar uzun süredir erişemesek de). Sitede video izlerken videoyu oyladığınızda site sayfayı güncellemiyor, veya yorum yazdığınızda yorumların sayfalarını değiştirdiğinizde sitede herhangi bir değişiklik olmuyor, siz videonuzu izlemeye devam ediyorsunuz.
Bu durum önceleri oldukça önemli bir sorundu. Bağlantının yavaşlığı ve internetin pahalılığı nedeniyle kullanıcılar sadece oy vermek için veya yorum yazmak için, yorumun sayfasını değiştirmek için beklemek, zaman kaybetmek istemiyorlardı doğal olarak. AJAX, kullanıcıların web sitelerinde daha uzun süreli kalmalarına olanak sağladı ve Web 2.0'ın vazgeçilmez unsuru haline geldi.
Ancak AJAX'ın sadece önemli kısımlarda kullanılması daha sağlıklı olacaktır çünkü arama motorları Javascript kodlarını taramadığı için AJAX'la sağlanan içeriğin arama motorları tarafından görülmesi olanaksız hale geliyor. Bunun için farklı çözümler üretilebilse de arama motorları internet dünyasını büyük oranda domine ettiği için oylama, yorum yazma, küçük haber başlıkları ve resimler (ki Türkiye'deki birçok haber sitesi bunu yapıyor) gibi kısımlarda sadece AJAX'ın kullanılması daha iyi olacaktır.

Sinemalar.com vs BeyazPerde.com

Sinema siteleri günümüzde gerçekten oldukça tutuluyor. Bu furyanın başlangıcını Amazon.com, Imdb.com ' u(Internet Movie DataBase) kurarak başlattı diyebiliriz. Imdb.com Alexa sonuçlarına göre dünyanın en çok ziyaret edilen 35. web sitesi. Bu başarı Türkiye'deki internet yatırımcılarının dikkatinden kaçmadı. Türkiye'nin şu anda en çok ziyaret edilen sinema sitesi BeyazPerde.com. BeyazPerde'nin rakibi ise Sinemalar.com gibi görünüyor. Ziyaretçi grafiklerine bakalım;


*Alexa.com'dan alınmıştır.
Görüldüğü gibi BeyazPerde.com'un büyük üstünlüğü göze çarpıyor. Peki BeyazPerde.com, herşeyiyle Sinemalar.com'dan üstün mü? Biraz bu konuyu inceleyelim.
BeyazPerde.com, First Mover Advantage dediğimiz ilk olmasının avantajını çok iyi kullanıyor diyebiliriz. Site bu avantajını kullanıyor ancak, gerek tasarımda gerek interaktif kullanımda kısıtlı kalıyor. Tasarım, sade ve şık olmaktan uzak, zaman zaman göz yoruyor. Site ana sayfasında, son vizyona giren filmlere verilen oy ortalamalarının bulunması büyük avantaj.Hatta, bu panelin biraz daha üstte olması daha da iyi olurdu. Çünkü insanlar siteye ilk girdiklerinde sitenin üst kısımlarına daha çok dikkat ederler. Bu üst kısımlarda kişileri sitede tutacak içerik konulması stratejik önem taşıyor. Yine de, BeyazPerde.com insanları bu tasarıma alıştırmış görünüyor. Kullanım açısından, sitede Ajax kullanılmamış, bu büyük bir eksiklik olarak ilk bakışta göze çarpıyor. Ayrıca kullanıcıların diğer kullanıcıların yazdıkları yorumlara birebir oy verememesi, doğrudan cevap yazamaması da eksikliklerden diğer birkaçı. Bunun önemli olmasının nedeni, kullanıcıların yazdıkları yorumlara diğerlerinin ne kadar önem verdiğini belirtmesi. Böyle olunca, manipulatif, gereksiz yorumlara kişiler oylarıyla ceza verebiliyorlar.
Sinemalar.com'a girdiğimizde, en büyük eksiklik olarak son vizyona giren filmlerin sitenin ana sayfasında verimli bir şekilde gösterilememesini diyebiliriz. Ajax ile yapılmış bir uygulama ile ikişer ikişer görebiliyoruz filmleri nedense. Sitede geniş boşluklar dururken böyle bir kısıtlamaya neden gidilmiş anlayamadım. Ayrıca, yeni vizyona girmiş bu filmlere verilen oyları ise ana sayfada göremiyoruz, sadece filme tıklayıp sayfasına gittiğimizde görebiliyoruz. Böyle olunca, filmin kaç puan ile değerlendirildiğini göremeden filmlerin sayfalarına gitmek zorunda kalıyoruz. Sitenin ana sayfasında kullanıcıların filmler hakkındaki yorumlarının doğrudan bulunması, interaktif kullanım ve Web 2.0 felsefesi açısından çok faydalı olmuş. Ayrıca filmlerin sayfalarındaki, kullanıcı yorumları kısmı da çok verimli hazırlanmış. Kullanıcılar bir diğer kullanıcının yorumunu oylayabiliyor veya doğrudan cevap yazabiliyorlar. Kullanıcılar bunun yanı sıra, kendilerine belli bir profil oluşturabiliyor, avatar ekleyebiliyorlar. Üstteki linklerde kullanılmış olan şık menü de sitede istediğimiz filme veya sinemaya rahatça ulaşabilmemizi sağlıyor.
İki sitenin de avantajları, dezavantajları mevcut, ancak bence Web 2.0'ın güzelliklerini kullanabilen Sinemalar.com gelecek vaad ediyor. Zaten sitenin sahibi olan Nokta.com şirketi de Web 2.0'ı sahip olduğu tüm sitelere mümkün olduğunca adapte etmeye çalışıyor. Her ne kadar şimdilik çok yoğun bir trafiğe sahip olmasa da, ileride uygun bir SEO (Search Engine Optimization) çalışmasıyla ve reklam kampanyasıyla BeyazPerde.com'a dişli bir rakip olabilir. Bekleyip, göreceğiz.

Web 2.0 nedir?

"Web 2.0 internetin bir platform olarak kullanılması sonucu bilgisayar endüstrisinde meydana gelen devrim ve bu yeni platformun kurallarının anlaşılmaya çalışılmasıdır. Bu kurallardan en önemlisi ise; toplu ağın (internet) etkilediği insanların internet kullanımını arttırmak amacıyla daha iyi uygulamalar geliştirmektir"
Tim O'Reilly

Yukarıdaki tanımı biraz açalım isterseniz. İnternet, kullanıma açıldığı yıllardan bu yana (farketmesek de) büyük bir evrim geçiriyor. İlk senelerde basit statik web sayfaları kullanılırken, artık sayfalar 100'lerce kb'lık resimleri barındıran bir bütün haline geldi. İnternet hızının ve kullanımının bu yıllar içerisinde büyük artış göstermesi tabi ki, bu değişimin en önemli sebebi. Ancak artık web siteleri, sadece yapımcısının tuali olmaktan çıkıp, yazı tahtası haline gelmeye başladı. Şöyle ki, artık kullanıcılar sitelere gelip, istedikleri gibi yorum yazıp, resim, bilgi ekleyip, hali hazırdaki içeriğe oy verip, siteyi bir nevi kişiselleştiriyorlar. Örneğin, wikipedia.org, örneğin şu anda benim de kullanmakta olduğum blogger.com, videolarımızı paylaştığımız youtube.com, hatta google.com. Hepsi bu yepyeni internet çağının lokomotifleri. Hepsi bizi düşünüyor, bizi siteleri ile etkileşime sokmaya çalışıyor. Bunu yaparken hem kendileri kazanıyor, hem de bizi rahatlıkla kullanabileceğimiz, faydalanabileceğimiz, birşeyler paylaşabileceğimiz yeni platformlar ile tanıştırıyorlar. Biz bunu yaparkan çok fazla çaba sarfetmiyoruz, onlar herşeyi düşünüyor, sitelerini bu doğrultuda kodluyorlar. Ajax* altyapısı kullanıyorlar, hayatımızı kolaylaştırıyorlar.
İşte Google, Wikipedia, Napster gibi sitelerin takip ettiği, Tim O'Reilly'nin tanımladığı ve adlandırdığı felsefe kısaca budur, Web 2.0'dır.

*Ajax teknolojisine daha sonra değinilecektir.

Kaynak: What is Web 2.0 - Tim O'Reilly